ਸੰਗਰੂਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁਗ ਤੱਕ

ਜੀਂਦ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ: Chronology of Rulers of Jind (Sangrur):

ਚੌਧਰੀ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ: ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ
Chaudhary Tilok Singh: The Ancestor of Jind and Nabha Rulers, Shaping Sangrur’s History

ਚੌਧਰੀ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਨਾਭਾ, ਜਿੰਦ, ਬਡਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦਿਆਲਪੁਰਾ ਦੇ ਫ਼ੁਲਕੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਨ, ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ ਸਿੰਘ ਜਗੀਰਦਾਰ (ਮਿਹਰਾਜ) ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਪਹੁਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਖ਼ਤੋ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ—ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ।

ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ, ਜਦਕਿ ਜਿੰਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਉਤਰੀ।ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਟੱਲ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1696 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸੈਨਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1705 ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ (ਮੁਕਤਸਰ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ 1706 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਚਖੰਡ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1708 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।ਚੌਧਰੀ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ 1710 ਵਿੱਚ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਸ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Chaudhary Tilok Singh, an important ancestor of the Phulkian families of Nabha, Jind, Badrukhan, and Dialpura, was the eldest son of Chaudhari Phul Singh, the Jagirdar of Mehraj. Before receiving the Khalsa initiatory rites, he was a respected leader in his region.His wife, Bakhto, gave birth to two sons—Gurdit Singh and Sukhchain Singh. The lineage of Nabha’s princely rulers traces back to Gurdit Singh, while the rulers of Jind descended from Sukhchain Singh.

Tilok Singh was a devoted disciple of Guru Gobind Singh Ji and actively supported him in battles against the hill chieftains. Recognizing his influence and dedication, Guru Gobind Singh Ji issued a hukamnama (royal decree) in 1696, addressing both Tilok Singh and his brother Ram Singh, urging them to gather their men and horses for battle.

According to Bhai Santokh Singh’s ‘Sri Gurpratap Suraj Granth’, Tilok Singh and Ram Singh arranged the cremation of Guru Gobind Singh Ji’s elder sons after their martyrdom at Chamkaur in 1705. They also played a crucial role in supporting Guru Gobind Singh Ji’s forces in the Battle of Khidrana (now Muktsar Sahib).

Both brothers spent significant time in Guru Gobind Singh Ji’s presence at Talwandi Sabo, where they received Khalsa initiation in 1706. They remained loyal to the Guru’s mission and later supported Banda Singh Bahadur when he arrived in Punjab to challenge the Mughal governor, Wazir Khan.Chaudhary Tilok Singh passed away in 1710, leaving behind a legacy of bravery, faith, and service to the Khalsa Panth.

1. ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ (1683 – 1758)

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੀਂਦ ਰਾਜ ਦਾ ਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਮੀਂਦਾਰ (ਜਮੀਨਦਾਰ) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਲੱਗ -ਅਲੱਗ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੇਠ ਆਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜੀਂਦ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਿਸਤ ਲਈ ਮੂਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Sukhchain Singh is considered the founder of the Jind state. He initially served as a landowner (zamindar) and brought various regions under his control. Under his leadership, the Jind state was established, which strengthened the family’s power.• The environment of independence and power that he created plays a fundamental role in his legacy.

2. ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1738 – 11 ਨਵੰਬਰ 1789)

ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ, ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਚੌਧਰੀ ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਬਲਾਂਵਾਲੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ 15 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਹਸੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਫੂਲ ਵਿਖੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।( ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚੌਧਰੀ ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਬਲਾਂਵਾਲੀ ਸਨ, ਜੋ ਸਹੀ ਹੈ।)

ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਹੁਨਰਮੰਦ ਯੋਧਾ, ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। 1767 ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਹ 1.5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਰਕਮ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਨਜੀਬ ਖਾਨ ਰੋਹਿੱਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤਕ ਕੈਦ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁਸਤਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। (ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗੇ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੱਥ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।)

ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਹ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾਹੀਆ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹੋਏ—ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਭੂਪ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੌਰ। 1774 ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਭੱਟੀ ਜੱਟ ਰਾਜਾ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀ।

1774 ਵਿੱਚ, ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਭਾ ਤੋਂ ਸੰਗਰੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। 1775 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੰਸੀ, ਹਿਸਾਰ, ਰੋਹਤਕ, ਅਤੇ ਗੋਹਾਣਾ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ। ਪਾਣੀਪਤ ਅਤੇ ਕਰਨਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਗਤ ਵਸੂਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਂਦ, ਸੰਗਰੂਰ, ਸਫੀਦੋਂ ਅਤੇ ਖਰਖੋਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

1772 ਤੋਂ, ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਵਿਰੋਧੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। 1774 ਵਿੱਚ, ਸਮਰੂ ਨੇ ਜੀਂਦ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।

1772 ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਾਜਾ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਜੀਂਦ’ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

11 ਨਵੰਬਰ 1789 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ 51 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚਲ ਵੱਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੁੱਧ ਲੜੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਆਮਦਨ 16 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਵਧਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ 1,500 ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਤੇ 500 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਸਨ।

Raja Gajpat Singh, the founder of the Jind kingdom, was the second son of Jagirdar Chaudhari Sukhchain Singh of Balanwali. He was born on April 15 and was known for his adventurous nature among his siblings. During his early years, he stayed with his father at Phul and supported him against his rival and elder brother, Gurdit Singh.
Gajpat Singh was known for his sharp intelligence, striking appearance, and exceptional military skills. His grasp of warfare and strategy set him apart. However, in 1767, due to a delay in paying arrears amounting to one and a half lakh rupees, he was captured by Najib Khan Rohilla and taken to Delhi. He remained imprisoned there for three years. During his time in Delhi, he made a lasting impression on Mughal Emperor Muhammad Shah, who admired his intellect and conduct. The emperor encouraged him to learn Persian and adopt the attire of the Mughal court, leading some orthodox Sikhs to speculate about his conversion to Islam.
Gajpat Singh was married to the daughter of Kishan Singh Mansahia, with whom he had four children: Mehar Singh, Bhag Singh, Bhup Singh, and a daughter, Raj Kaur. His daughter was married in 1774 to Sardar Mahan Singh Sukerchakia, the ruler of the Bhatti Jats, and later became the mother of Maharaja Ranjit Singh. He also married one of the widows of his elder brother Alam Singh and inherited his estate in Balanwali. From this marriage, he had another daughter named Begama.
His eldest son, Mehar Singh, passed away in 1780, leaving behind his son, Hari Singh, who was granted possession of Safidon. However, Hari Singh lived a reckless life and died in 1791 at the young age of 18 after falling from the roof of his house.
Gajpat Singh was an ambitious ruler. In 1774, he seized control of Sangrur from Nabha’s rule. By 1775, he had expanded his influence over Hansi, Hissar, Rohtak, and Gohana, even collecting revenue from Panipat and Karnal. His most significant holdings included Jind, Sangrur, Safidon, and Kharkhoda.
From 1772 onwards, Jind and its neighboring regions faced repeated threats from Mughal officers, rival Sikh Sardars, and Maratha generals. In July 1774, Samru launched an attack on Jind, but local Sikh forces united against him. In the ensuing battle, Samru’s European-trained troops suffered a major defeat, losing 300 men. Gajpat Singh successfully defended his kingdom.
As a ruler, he significantly expanded Jind, fortifying it with a grand fort in the northern part of the city. Similarly, Safidon was strengthened with large brick buildings and another fortified structure, showcasing his focus on defense.
Recognizing his leadership, Emperor Shah Alam formally granted him the title of ‘Raja’ in 1772 through a royal decree. Gajpat Singh even minted his own coins, modeled after Patiala’s currency but marked with ‘Jind’ as its distinction. He shared a deep bond with Raja Amar Singh of Patiala, frequently supporting him in military campaigns. In return, Amar Singh aided him in his conflicts, including the battles against Nabha in 1774 and Rahim Dad Khan in 1775.
Gajpat Singh played a diplomatic role as well, mediating Abdul Ahad’s campaign against Patiala in 1779. Even after Amar Singh’s passing in 1781, he continued to assist Patiala’s ministers in stabilizing the region when the young Sahib Singh took the throne. His influence with Mughal officials helped secure the cancellation of his state’s outstanding dues.
On November 11, 1789, Raja Gajpat Singh passed away at the age of 51. Having participated in over 30 battles, he expanded Jind’s territory significantly, increasing its revenue to nearly 16 lakh rupees. At the height of his reign, his army consisted of 1,500 cavalry and 500 foot soldiers, making him one of the most formidable rulers of his time.

Pages: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15