ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ – ਇਤਿਹਾਸਕ ਝਲਕ

ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਰਦਾਰ ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ ਨੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ। ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅਮ੍ਰਿੰਤ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ “ਭੰਗ” ਤੋਂ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਭੰਗ (ਹੇਮਪ/ਕੈਨਾਬਿਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭੰਗ ਦਾ ਸੇਵਨ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੋਬਲ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਭੰਗੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਖੌਫ਼ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਆਮ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ “ਭੰਗੀ” ਪੈ ਗਿਆ।

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ

ਭੀਮਾ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ: ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੀਮਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ। 1739 ਵਿੱਚ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ: ਭੀਮਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ (ਗੋਦ ਲਏ) ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਉਚਾਈਆਂ ’ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 20,000 ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੋਹਿਲ ਤੇ ਗਿੱਲਵਾਲੀ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।
ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਓਹਨੇ ਮੁਲਤਾਨ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਚਿਨੀਓਟ ਆਦਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ: ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ।
ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਖੇਤਰੀ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਰਾਜ

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ:

ਬੁਰਿਆ ਅਤੇ ਜਗਾਧਰੀ (ਯਮੁਨਾ ਕਿਨਾਰੇ) – 204 ਪਿੰਡ
ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਮੁਹਾਲਮ, ਸਹਜਰਾ, ਵਾਨ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨਤਾਰਨ, ਲਾਹੌਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ
ਮੁਲਤਾਨ (1772-1780)
ਚਿਨੀਓਟ, ਸ੍ਰੀਹਲੀ, ਭੈਰੋਵਾਲ, ਕਸੂਰ, ਜੰਗ, ਭੇਰਾ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਗੁਜਰਾਤ

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਫੌਜ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਹੱਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਮਿਸਲ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ) ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪਤਨ

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1765 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਟਿਆਲਾ) ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ 1774 ਵਿੱਚ ਕਨਹੀਆ ਅਤੇ ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀਨਾਨਗਰ ਵਿਖੇ ਬੀਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।
ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ 1782 ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋਈ।

ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟਣ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਵਿਲੀਨ

1799 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਫਤਹ ਕੀਤਾ।

1802 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਮਾਈ ਸੁੱਖਣ ਲੜਨ ਬਿਨਾ ਹੀ ਪਲਾਇਤ ਹੋ ਗਏ।

1810 ਤੱਕ, ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਚਿਨੀਓਟ, ਜੰਗ, ਭੇਰਾ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਭੰਗੀ ਖੇਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਘਠਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ।
ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ (ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।

Bhangi Misl – A Historical Overview

Foundation and Naming

The Bhangi Misl was one of the twelve major Sikh confederacies (misls) that rose to power during the 18th century.

It was founded by Sardar Chhajja Singh Dhillon of Panjwar village near Tarn Taran. Chhajja Singh was a close associate of Banda Singh Bahadur and had received Amrit directly from Guru Gobind Singh Ji.

The misl derived its name “Bhangi” from the habitual consumption of Bhang (hemp/cannabis) by its members.

The use of bhang was common among warriors of that era to boost courage and stamina, especially during battles. The intoxicating drink helped soothe the effects of the scorching heat and invigorated the soldiers’ spirits.

Due to the extensive use of bhang among its members, this band of Khalsa warriors came to be known as the Bhangi Misl.

Leadership of the Bhangi Misl

Bhuma Singh Dhillon: After the death of Chhajja Singh, Bhuma Singh took command of the misl. He gained fame during skirmishes against Nadir Shah’s invading troops in 1739.
Hari Singh Dhillon: Nephew and adopted son of Bhuma Singh, Hari Singh expanded the misl significantly. He also rose to become the leader of the Taruna Dal and built a force of about 20,000 cavalry soldiers, establishing headquarters first at Sohal and later at Gilwali (in the Amritsar region).
Jhanda Singh: Son of Hari Singh, under whom the Bhangi Misl reached its zenith. He captured important cities like Multan, Bahawalpur, Sialkot, and Chiniot.
Ganda Singh: Brother of Jhanda Singh, who led the misl after Jhanda Singh’s death, although his leadership was short due to illness.
Desa Singh: Son of Ganda Singh, under whose weak leadership the Bhangi Misl began to decline.

Territorial Expansion and Rule

At its height, the Bhangi Misl ruled over a vast expanse of Punjab, including:

Buriya and Jagadhri on the Yamuna River (204 villages)
Firozepur, Muhalim, Sahjara, Wan, Amritsar, Tarn Taran, Lahore, Sialkot
Multan (1772–1780)
Chiniot, Srihali, Bhairowal, Kasur, Jhang, Bhera, Rawalpindi, Gujrat

The Bhangi Misl was often considered more powerful in numbers than the Sukerchakia Misl led later by Maharaja Ranjit Singh.

Their influence spread across the Cis-Satluj region, Bari Doab, Rachna Doab, and extended into the Afghan frontier districts.

Decline of the Bhangi Misl

Hari Singh died in 1765 in battle against Baba Ala Singh of Patiala.
Jhanda Singh was killed in 1774 during a conflict with the Kanhaiya and Sukerchakia Misls near Jammu.
Ganda Singh died shortly after due to illness during battles at Dinanagar.
Desa Singh was killed in 1782 while fighting Mahan Singh Sukerchakia.

As leadership weakened, many Bhangi Sardars (chieftains) declared themselves independent rulers in their territories.

Ranjit Singh’s Rise and Absorption of the Bhangi Misl

By 1799, Maharaja Ranjit Singh had captured Lahore, the seat of Bhangi power.

In 1802, he marched on Amritsar under the pretext of reclaiming the famous Zamzama cannon (“Bhangian di Top”).

The Bhangi leaders Gurdit Singh and his mother Mai Sukkhan fled without resistance.

By 1810, major Bhangi territories — including Lahore, Amritsar, Sialkot, Chiniot, Jhang, Bhera, Rawalpindi, and Gujrat — were absorbed into Ranjit Singh’s growing Sikh Empire.

The last Bhangi stronghold was Gujrat, ruled by Sahib Singh, who was eventually reduced to a small jagir (land grant).

Historical Significance of the Bhangi Misl

The Bhangi Misl played a crucial role in weakening Mughal and Afghan control over Punjab.
They laid the groundwork for Sikh sovereignty, eventually leading to the establishment of the unified Sikh Empire under Maharaja Ranjit Singh.
The famous Zamzama cannon (later immortalized in Sikh history) was originally captured and controlled by the Bhangi Misl.

Their rise and achievements form a significant chapter in the history of Sikh military and political dominance in 18th-century Punjab.