ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ – ਇਤਿਹਾਸਕ ਝਲਕ

ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ

ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਡੱਲੇਵਾਲ (ਜੋ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੇੜੇ, ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ) ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ। ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ 1726 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਅਧੀਨ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਲਮ ਭਰੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਅਨੇਕ ਯੁੱਧ ਕੀਤੇ।

ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ (–1759)

ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਮਿਸਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜੈਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਗਲ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।
1746 ਦੇ ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੈਬਾ (1717–1807)

ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੈਬਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੰਗ ਜੱਟ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ, ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ।
ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਹੋਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੇ ਹੱਦਬੰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰਿਆ (ਜੋ ਅੱਜ ਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਖੇਤਰ ਹੈ)।

ਖੇਤਰੀ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ

ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ:

ਰਾਹੋਂ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਗੜਸ਼ੰਕਰ, ਮਹਿਲਪੁਰ, ਬੰਗਾ, ਫਿਲੌਰ, ਨਕੋਦਰ, ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਧਰਮਕੋਟ, ਰੂਪਨਗਰ-ਸਿਆਲਬਾ, ਖੰਨਾ ਆਦਿ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ, ਸਾਹਰਨਪੁਰ, ਮੀਰਠ, ਦੇਵਬੰਦ, ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਫ਼ਫ਼ਰਨਗਰ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਫਤਹ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ

ਨਜੀਬ ਖ਼ਾਨ ਰੋਹਿਲਾ ਨਾਲ 1756 ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ: ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਜੀਬ ਖ਼ਾਨ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ: ਜਦ ਅਬਦਾਲੀ 1757 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਖਜਾਨਾ ਲੁੱਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਇਆ।
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸਾਕਾ (1764): ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੈਬਾ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਪਤਨ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨਤਾ

ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1759 ਵਿੱਚ ਕਲਾਣੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਕਟ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਨ, ਨੇ ਸਰਦਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੈਬਾ ਨੇ ਫਿਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ (1807 ਤੱਕ) ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
1807 ਵਿੱਚ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਮਿਸਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੀ।

FAQs – ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ

1. ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ?

ਉੱਤਰ: 1726 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੰਡ ਡੱਲੇਵਾਲ ਤੋਂ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2. ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਕੌਣ ਸਨ?

ਉੱਤਰ: ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੈਬਾ।

3. ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ?

ਉੱਤਰ: ਰਾਹੋਂ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਗੜਸ਼ੰਕਰ, ਫਿਲੌਰ, ਨਕੋਦਰ, ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ।

4. ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ?

ਉੱਤਰ: 1807 ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।

5. ਕੀ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ?

ਉੱਤਰ: ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਹੁਣ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ।

Sources: ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ “A History of the Sikh Misals” by Dr. Bhagat Singh, Dr. Ganda Singh)

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ (Dal Khalsa writings, Khushwant Singh’s works)

ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ

ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਵੇਂ “Sri Gur Panth Prakash” ਅਤੇ “Twarikh Guru Khalsa