Faizalpuriya (Singhpuriya) Misal

ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ (ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ) ਮਿਸਲ – ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਝਲਕ

1. ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ

ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ 12 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 1733 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫ਼ੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਖੀਆ ਫ਼ੈਜ਼ੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੰਘਪੁਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।

2. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ ਭੂਮਿਕਾ

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ (1697–1753):ਉਹ 1733 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ “ਨਵਾਬ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਆਗੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। 1764 ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।
ਸਰਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ:ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ, ਨੂਰਪੁਰ, ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ।
ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ (1795–1816):ਮਿਸਲ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅਧੀਨ ਨੇਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਿਸਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।

3. ਖੇਤਰੀ ਵਿਸਥਾਰ

1769 ਤਕ, ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ:

ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ
ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਆਦਮਪੁਰ, ਛੱਤ, ਬਨੂਰ, ਮਾਨੌਲੀ, ਘਨੌਲੀ, ਭਰਤਗੜ੍ਹ, ਕੰਦੋਲਾ, ਚੂਨੀ, ਮਛਲੀ ਭਰੇਲੀ
ਰੂਪਨਗਰ ਖੇਤਰ: ਬੰਗਾ, ਬੇਲਾ, ਅਟਲਗੜ੍ਹ, ਸਿੰਘਪੁਰ, ਖਰਪਾਰਖੇੜੀ

ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਹਕੂਮਤ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸੈਣਿਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

4. ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨਤਾ

1816 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕਜੁਟ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਮਿਸਲ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਹਿਸਾਸ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ।

5. ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ

ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਡਿੱਠ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਅਖੀਰਕਾਰ ਸੰਘਠਿਤ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ।

Singhpuria (Faizullapuria) Misl – A Historical Overview

1. Foundation and Naming

The Singhpuria Misl, also known as the Faizullapuria Misl, was one of the key Sikh confederacies formed during the 18th century. Its foundation is attributed to Nawab Kapur Singh, a distinguished Sikh leader and strategist. The misl derived its original name from the village Faizullapur in the Amritsar district, which Kapur Singh captured from a local Muslim chief named Faizullah Khan. After taking control, the village was renamed Singhpur, symbolizing Sikh sovereignty, and thus the misl became known as the Singhpuria Misl.

2. Key Leaders and Military Role

Nawab Kapur Singh (1697–1753):He was appointed the leader of the Sikh community in 1733 when the Mughal authorities offered the title of “Nawab” to the Sikhs. He organized the Dal Khalsa, divided it into Buddha Dal and Taruna Dal, and laid the groundwork for what would later become the misl structure. As the founder of the Singhpuria Misl, he played a critical role in major military campaigns including the Battle of Sirhind (1764).
Khushal Singh:After the death of Kapur Singh, leadership passed to his nephew Sardar Khushal Singh, who expanded the misl’s influence significantly, particularly in areas like Jalandhar, Nurpur, Bahrampur, and Patti.
Buddh Singh (ruled c. 1795–1816):As the final autonomous leader of the Singhpuria Misl, Buddh Singh presided over the misl’s last independent years before it was integrated into the rising Sikh Empire under Maharaja Ranjit Singh.

3. Territorial Extent

At the height of its power (around 1769), the Singhpuria Misl controlled a vast stretch of land, including:

Parts of Jalandhar Doab and Hoshiarpur
Regions in Majha, such as Amritsar, Adampur, Chhat, Banur, Maanoli, Ghanauli, Bharatgarh, Kandola, Chuni, and Machhli Bhareli
Settlements like Banga, Bela, and Atalgarh
Territories in Rupnagar district and parts of Sarhind

This wide geographical span established the Singhpuria Misl as a formidable regional power.

4. Integration into the Sikh Empire

In 1816, during the unification campaigns of Maharaja Ranjit Singh, the Singhpuria Misl was formally merged into the Sikh Empire. Although the misl’s political autonomy ended, its legacy continued through administrative and military contributions to the empire.

5. Historical Significance

The Singhpuria Misl contributed greatly to the early Sikh resistance against Mughal and Afghan forces and played a crucial role in shaping Sikh political organization. Through its disciplined leadership, effective territorial management, and military campaigns, the misl strengthened the foundation for what would later become a centralized Sikh state under Maharaja Ranjit Singh.