Kanhaiya Misal

ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ – ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਕ ਕੜੀ

1. ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ

ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਹਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ‘ਕਹਨਾ’ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜੱਥਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਠਾ ਕਰਕੇ 11 ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਤਾਂ ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਵਜੋਂ ਜੱਥੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਈ।

2. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਅਤੇ ਯੋਧੇ

ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕੰਗਰਾ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਮਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਰਾਉਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚੇ।
ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ – ਇਹ ਚੌਂਹ ਭਰਾ ਜੁਲਕਾ ਪਿੰਡ (ਕਹਨਾ ਤੋਂ 6 ਕਿ.ਮੀ.) ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪਦਾਂ ਤੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ।
ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ – ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੋਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਸ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

3. ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੈਣਿਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ

ਭੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ – ਕਸੂਰ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੁੱਟ ਦੇ ਵੰਡ ’ਤੇ ਝਗੜੇ ਹੋਏ। ਭੰਗੀ ਨੇਤਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਚਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਬਰਤਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।
ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ (1778)– ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ। ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਕਲਾਨੌਰ ਉਤੇ ਕਨਹਈਆਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਕੰਗਰਾ ਦੀ ਫ਼ਤਹ (1782)– ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੰਗਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਪਤ ਚਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ– ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਮੂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਣਾਅ ਹੋਇਆ। ਅਚਲ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਨਹਈਆ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।

4. ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ

ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ:

ਬਟਾਲਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਜੰਮੂ, ਕੰਗਰਾ
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਪਰਲੇ ਦੋਆਬਾ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ

5. ਪਤਨ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨਤਾ

ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਕੌਰ, ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਿਆ।

6. ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਹਿਮੀਅਤ

ਕਨਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸੈਣਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਆਣਪ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਇਹ ਮਿਸਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੜੀ ਬਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਪਿਆ।

Kanhaiya Misl – A Significant Chapter in Sikh History

1. Foundation and Naming

The Kanhaiya Misl was founded by Singh Sandhu, son of Khushal Singh, a native of Kanha village in the Lahore district. The name “Kanhaiya” is derived from this ancestral village. Another early leader associated with the misl was Amar Singh of Kingra.

Jai Singh and his brother Jhanda Singh were initiated into the Khalsa by Nawab Kapur Singh, and when Sikh warrior groups were formally organized into eleven Misls, the jatha under Jai Singh came to be known as the Kanhaiya Misl.

2. Prominent Leaders and Commanders

Sardar Jai Singh KanhaiyaFounder of the misl and a powerful figure in Sikh politics, he expanded Kanhaiya territory across Gurdaspur, upper Amritsar, Jammu, and Kangra, and asserted financial control over local hill rulers. Known for his guerrilla skills, he famously resisted Mughal forces during the Siege of Ram Rauni.
Generals from Julka VillageSenior military leaders Haqiqat Singh, Jeewan Singh, Tara Singh, and Mehtab Singh hailed from Julka village, located just 6 km from Kanha. All served in high-ranking roles and fought bravely in key battles.
Sardarni Sada KaurGranddaughter of Jai Singh and mother-in-law of Maharaja Ranjit Singh, she became a pivotal political and military leader after Jai Singh. She played a major role in uniting Sikh territories and supporting the rise of Ranjit Singh.

3. Key Military Engagements and Rivalries

With the BhangisAfter the sack of Kasur, a dispute over loot led to tension with Hari Singh Dhillon. During a conflict over succession in Jammu, Jai Singh Kanhaiya sided with Charat Singh Sukerchakia, but after Charat Singh’s death, Jai Singh orchestrated the assassination of Bhangi leader Jhanda Singh, weakening the rival faction.
With the Ramgarhias (1778)Jai Singh allied with Jassa Singh Ahluwalia to attack Jassa Singh Ramgarhia. They captured key towns including Batala and Kalanaur, integrating parts of the Ramgarhia territory into Kanhaiya control.
Conquest of Kangra Fort (1782)At the request of Raja Sansar Chand Katoch, Jai Singh sent troops under Gurbaksh Singh and Baghel Singh to seize Kangra Fort. Through a strategic bribe, Gurbaksh Singh secured entry into the fort, shocking Sansar Chand and establishing Kanhaiya dominance in the region.
Conflict with the SukerchakiasA conflict over booty distribution with Maha Singh Sukerchakia escalated into war. Jai Singh’s forces were defeated at Majitha, and in the Battle of Achal, he lost his son Gurbaksh Singh. Disarmed and surrounded, Jai Singh withdrew, and his opponents respected him enough not to pursue further.

4. Territory and Administration

At its peak, the Kanhaiya Misl ruled over:

Batala, Gurdaspur, Gujranwala, Pathankot, Jammu, and Kangra
Regions in Upper Bari Doab and northern Doaba

The misl implemented decentralized governance, with village panchayats, and exercised considerable economic and military control across their domain.

5. Decline and Merger

After the loss at Achal and the death of Gurbaksh Singh, leadership passed to Sardarni Sada Kaur. She aligned with Maharaja Ranjit Singh and played a vital role in his rise. The Kanhaiya Misl was ultimately merged into the unified Sikh Empire, contributing significantly to the consolidation of Punjab.

6. Legacy and Significance

The Kanhaiya Misl left a deep mark on Sikh military, political, and cultural development. It produced key alliances, controlled vital hill and border territories, and helped transition the Sikh Confederacy into a centralized empire. Its leaders, especially Sada Kaur, bridged the gap between misl warfare and nation-building.