ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ – ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ (Historical Background)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਸਿੰਘਪੂਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬਣੀ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਧਾਕ ਬਣਾਈ।
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ, ਕਲਾ, ਇਮਾਰਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਉੱਚਾ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾਤਾ ਜੋੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸੀ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।
Kapurthala Riyasat – Historical Background
Kapurthala was one of the most prominent Sikh princely states of Punjab, founded in the 18th century. It was historically linked with the Singhpuria (Faizullapuria) Misl. The state’s origin is deeply associated with Sardar Jassa Singh Ahluwalia, a renowned general and unifier of Sikh forces during the turbulent period of invasions by Ahmad Shah Abdali and other Afghan raiders.
After Jassa Singh’s death, his descendants, particularly Sardar Baghel Singh, played key roles in continuing the legacy. Eventually, Kapurthala city was established as the capital of the princely state. During its rule, the state developed strong traditions in Sikhism, art, architecture, and administration.
Under Maharaja Ranjit Singh’s era, Kapurthala maintained friendly relations with the Lahore Darbar. Later, during British colonial rule, it survived through wise diplomacy and cooperation, maintaining its identity until it formally acceded to India in 1948.
ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Founders and Dynasty – Kapurthala Riyasat
ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1718 ਈ. ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਸਿੰਘਪੂਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ “ਸੱਤਲੁਜ ਤੋਂ ਯਮੁਨਾ” ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ।
ਉਹ 1765 ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ “ਸਰਦਾਰ” (Commander-in-Chief of the Sikhs) ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ।
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਘਰਾਣਾ ਵਜੋਂ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮੂਲਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਨਵੀਂ ਯੂਰਪੀ ਰੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਪਰਕ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤ ਮਿਲਵਾਈ।
Founders and Dynasty – Kapurthala Riyasat
Sardar Jassa Singh Ahluwalia is recognized as the principal founder of the Kapurthala State. Born in 1718 CE, he rose to prominence during the invasions of Ahmad Shah Abdali, organizing Sikh forces into a formidable resistance. He led the Singhpuria Misl and expanded its influence across a wide region, stretching from the Sutlej to the Yamuna.
In 1765, he was appointed “Sardar-e-Am” (Commander-in-Chief) of all Sikh forces by the Sarbat Khalsa, symbolizing his authority and leadership within the Sikh Confederacy. Under his command, major victories such as the occupation of Delhi and the defense against Afghan incursions were achieved.
After his death, his successors formally established the Kapurthala royal dynasty, blending traditional Sikh values with elements of modernity and European influence. Rulers such as Maharaja Randhir Singh, Maharaja Kharak Singh, and Maharaja Jagatjit Singh played pivotal roles in modernizing the state, promoting education, diplomacy, and maintaining a rich Sikh cultural heritage.
ਮੁੱਖ ਸਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Key Rulers and Achievements – Kapurthala Riyasat
1. ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1718–1783)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨੇਤਾ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ
ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ 1718 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕਲਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਵਨ ਕੌਰ ਸਨ। ਕਲਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਲਦੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਮਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ “ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ” ਲਗਾਇਆ।
ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਥਾਨ
1733 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ “ਨਵਾਬ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਤਾਰੁਨਾ ਦਲ (ਜੁਆਨ ਫੌਜੀ) ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ (ਜਨਰਲ ਫੌਜੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿਤੀ।
1753 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨੇਤਾ, ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਮਹਾਨਤਾ
1. ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਆਕ੍ਰਮਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ (1739)
21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਿਜਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਬੰਦੀ ਛੋੜ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ।
2. ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ (1747–1767)
ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਯੁੱਧ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭਜਾਇਆ।
- ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (1762): 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ।
- ਰੂਪਨਗਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜੰਗ (1765): ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰਾੜੀ ਕੀਤੀ।
ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਲੋਂ “ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ”
1748 ਦੀ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ “ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ” ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ – ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਰਾਜਨਿਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾ।
ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ
1. ਲਾਹੌਰ ਫ਼ਤਿਹ (1761)
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਬੇਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਉਲੇਖ ਸੀ।
2. ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ (1764)
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਅਧੀਨ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ 7 ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
3. ਭਾਰਤਪੁਰ ਜੱਟ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ
ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ 40,000 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਲੈ ਕੇ ਨਜੀਬ ਉੱਦ ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਭਜਾਇਆ ਅਤੇ ਬਰਾਰੀ ਘਾਟ ‘ਤੇ 20 ਦਿਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।
4. ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ (1764)
ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਤੱਕ ਦੇ ਮਲੂਕ ਅਖੰਡ ਧਾਰਮਿਕ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, 11 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਖੰਡਨੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ।
5. ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕ (1783)
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ “ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿੰਘ” ਵਜੋਂ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਬੈਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਸਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1779)
ਜਦੋਂ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹੀਮ ਭੱਟੀ ਨੇ ਖ਼ਰਾਜ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮੌਤ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਸਥੀਆਂ ਬਾਬਾ ਅਟਾਲ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਅਨੰਤ ਹੋਈਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ (1856) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1985 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
Sardar Jassa Singh Ahluwalia (1718–1783)
Founder of Kapurthala State, Supreme Leader of Dal Khalsa, and Liberator of Captives (Bandi Chhor)
Birth and Early Life
Sardar Jassa Singh Ahluwalia was born on 3 May 1718 in Ahlu village, near Lahore (now in Pakistan), into a devout Sikh family of the Kalal caste, traditionally considered lower in the social hierarchy. His father was Sardar Badar Singh, and his mother was Jeevan Kaur. In defiance of caste-based discrimination, Jassa Singh rose through Sikh martial ranks by merit and dedication. He adopted the surname Ahluwalia from his ancestral village.
Rise in the Dal Khalsa and Sikh Leadership
In 1733, the Mughal governor Zakariya Khan offered the title of Nawab to the Sikhs in a temporary peace gesture. Nawab Kapur Singh was chosen to lead the Sikhs and organized them into two main divisions: Budha Dal (veterans) and Taruna Dal (younger warriors), collectively known as the Dal Khalsa.
By 1753, upon Kapur Singh’s death, Jassa Singh Ahluwalia was appointed as Jathedar of Akal Takht, supreme leader of the Dal Khalsa, and commander of the Budha Dal, making him the de facto leader of the Sikh nation.
Military Brilliance and Major Campaigns
1. Rescue of Captives from Nadir Shah (1739)
At the age of 21, Jassa Singh led Sikh bands to ambush the Persian invader Nadir Shah, freeing thousands of Indian captives, mostly women, being taken to Persia as slaves. This act earned him the revered title “Bandi Chhor” (Liberator of Captives).
2. Battles Against Ahmad Shah Durrani (1747–1767)
Ahmad Shah Durrani (Abdali) invaded India nine times. Jassa Singh led guerrilla-style resistance against him:
- Battle of Kup Rohira (1762) during the Vadda Ghallughara (Great Holocaust), where he led Sikh survivors in the face of mass civilian slaughter.
- At Rupnagar and Jullundur Doab (1765), the Sikhs ambushed Durrani’s forces repeatedly, wearing them down with hit-and-run tactics.
- In the final Durrani invasion (1766–67), Jassa Singh refused to negotiate and forced Abdali’s retreat, marking the decline of Afghan influence in Punjab.
3. Capture of Lahore and Sikh Coinage (1761)
Jassa Singh captured Lahore Fort, killed governor Abed Khan, and for the first time in history, issued Sikh coins in his name — a profound symbol of sovereignty.
4. Conquest of Sirhind (1764)
As head of the Dal Khalsa, Jassa Singh led seven Sikh Misls to defeat Zain Khan and sack Sirhind, dividing the territory among Misls. He kept 24 villages in Ludhiana, founding administrative control that led to Kapurthala’s statehood.
5. Alliance with the Jats of Bharatpur
He led 40,000 Sikh soldiers to support Jawahar Singh of Bharatpur, defeating Najib-ud-Daulah near Delhi in 1764. Later, he crushed Maratha-supported rivals in Dholpur (1766), proving Sikh influence reached deep into northern India.
6. Ganga-Yamuna Campaign (1764)
Jassa Singh led raids across the Ganga-Yamuna Doab, attacking cities like Saharanpur, Muzaffarnagar, and Moradabad. The Afghan-backed governor paid ₹11 lakh in ransom, ending hostilities. He used the funds to rebuild Amritsar, including the sacred Katra Ahluwalia area and temple precincts.
7. Capture of Kapurthala (1779)
After Rae Ibrahim Bhatti failed to pay tribute and killed Jassa Singh’s son-in-law, he launched a full-scale military campaign to capture Kapurthala. He took 23 villages and established Kapurthala as the capital of his new princely state.
8. Red Fort and the Throne of Delhi (1783)
In March 1783, Jassa Singh Ahluwalia, with Baghel Singh and the Dal Khalsa, entered Delhi, and he was ceremonially seated on the Mughal throne at Red Fort as “Badshah Singh of Delhi.” When challenged by Jassa Singh Ramgarhia, he humbly stepped down to avoid internal conflict. Mughals agreed to construct seven Sikh Gurdwaras in Delhi as a result of Sikh dominance.
Internal Rivalries: Conflict with Ramgarhia
Despite shared military goals, Jassa Singh had personal and political clashes with Jassa Singh Ramgarhia, particularly:
- The Batala Incident (1775), where he was injured and detained.
- Siege of Zahura and the formation of a confederacy with Baghel Singh, Mahan Singh, and Jai Singh Kanhaiya, ultimately expelling Ramgarhia from Punjab in 1778.
Tributes from Hill Rulers and Beyond
Jassa Singh collected tributes from Bilaspur, Kangra, Jammu, and Garhwal. Even Rajas of Jammu and Mandi bowed to him. He married his daughter into the noble family of Murar Singh of Sultanwinds, placing trusted relatives in administrative posts throughout the hills.
Death and Legacy
Jassa Singh passed away on 23 October 1783 in Amritsar. His remains are enshrined at Dera Baba Atal Sahib, a short distance from the Golden Temple.
Legacy Highlights
- Revered as a “Bandi Chhor”, “Sultan-ul-Qaum” (Ruler of the Nation), and “Padshah Singh”.
- Founder of Kapurthala Riyasat and military architect of Sikh ascendancy.
- Commemorated by Nawab Jassa Singh Ahluwalia Government College, founded in 1856 by Raja Randhir Singh.
- Honored with an Indian Government postage stamp in 1985.
- Described by historian Hari Ram Gupta as the “sparrow that killed hawks,” a true disciple of Guru Gobind Singh.
2. ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1783–1837)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਸ਼ਕ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣੇ
ਜਨਮ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ
ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 1784 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ 1801 ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 10 ਜੁਲਾਈ 1801 ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਧਰੀ ਚੁਹਰ ਮਲ ਤੋਂ ਫਗਵਾੜਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਾ
1801 ਵਿੱਚ ਹੀ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪੱਗ ਵਟਾ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ – ਕਸੂਰ, ਕਾਂਗੜਾ, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਧਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਮੁੱਖ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਸਫਲਤਾਵਾਂ
1. ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ (1807)
ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਲੇ ’ਤੇ ਘੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਲਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਨਵਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ₹12,580 ਸੀ, ਜੋ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
2. ਰਾਇਕੋਟ ਤੇ ਜਗਰਾਓਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ
ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਰਾਇਕੋਟ ਅਤੇ ਜਗਰਾਓਂ (ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ₹1,76,000) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
3. ਹਾਇਦਰੂ ਦੀ ਲੜਾਈ (13 ਜੁਲਾਈ 1813)
ਅਟਕ ਨੇੜੇ ਫ਼ਤਹ ਖ਼ਾਨ (ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ) ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ਤਹ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨੀ ਸੀ।
4. ਫੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘਪੂਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਜਿੱਤ
1811 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰ (ਸਿੰਘਪੂਰੀਆ ਮਿਸਲ) ਨੂੰ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ
ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਭ ਦੇ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਡਰਣ ਲੱਗੇ।
1825 – ਕਿਲਾ ਜਾਂ ਸਮਰ ਹਾਊਸ?
ਜਦੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਰਾਮ ਪਿੰਡਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫੌਜ ਭੇਜੀ। ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜਗਰਾਓਂ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਲਾਕਾ) ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਹਿਯੋਗ
ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਈ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ, ਜਦਕਿ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1837 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣੀ। ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਜੰਟ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਬਚਾਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲੇਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
“English influence barely sufficed to save Sardar Fateh Singh.”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਾਜਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ – ਇਹ ਸੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ।
Yes, you are right — Wikipedia and other historical records do recognize Raja Nihal Singh Sahib Bahadur as a ruler of Kapurthala, though his reign was relatively short and transitional.
Here’s how he fits into the royal lineage:
Raja Nihal Singh Sahib Bahadur (Reign: 1837–1852)
- Son of Raja Fateh Singh Ahluwalia
- Succeeded his father in 1837
- Ruled until 1852, when he died and was succeeded by his son Randhir Singh
- His rule was relatively stable, and he maintained the state’s alignment with the British East India Company
- Known for preserving internal order and preparing his son Randhir Singh for leadership
ਰਾਜਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ (ਅਹੁਦਾ: 1837–1852)
ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ
ਜੀਵਨ:
ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1837 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਾਜਕਰਤਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1852 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ।
Raja Nihal Singh Sahib Bahadur (Reign: 1837–1852)
Son of Fateh Singh and Father of Randhir Singh
Life:
Nihal Singh succeeded his father Raja Fateh Singh Ahluwalia in 1837. His reign lasted 15 years and is remembered for peaceful governance and maintaining strong relations with the British East India Company.
He focused on stability, internal order, and laying the groundwork for modern administration.
He died in 1852, and his son Randhir Singh succeeded him.
3. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (1831–1870) ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰੀ
ਜਨਮ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਮਾਰਚ 1831 ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਫੋਰਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕੌਰ ਸਾਹਿਬਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਨ। 13 ਸਤੰਬਰ 1852 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਅਤੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਨ। ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
1857 ਦੀ ਗਦਰ ਦੌਰਾਨ ਭੂਮਿਕਾ
1857 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।
- ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਅਵਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਦਰੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੋਰਚਾ ਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਅਨੁਸਥਾਨ
- 1864 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ GCSI – Knight Grand Commander of the Order of the Star of India ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾ ਕੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਅਧੁਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਤਾਲੀਮੀ ਢਾਂਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।
ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ SS Golconda ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1870 ਨੂੰ ਗਲਫ਼ ਆਫ਼ ਏਡਨ ਨੇੜੇ ਦਿਹਾਂਤ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਾਸਿਕ ਵਿਖੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁੱਲ 3 ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ 4 ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ:
ਸਟੂਅਰਟ ਗਿਲਬਰਟ – ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਨੁਵਾਦਕ।
ਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ।
ਰਾਜਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ – ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ:
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ – ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ।
Maharaja Randhir Singh Sahib Bahadur (1831–1870)
Third Ruler of Kapurthala Riyasat, Loyal Ally of the British, and Pioneer of Modernization
Early Life and Succession
Maharaja Randhir Singh was born on 26 March 1831 at Kapurthala Fort, into the Ahluwalia dynasty. His father was Nihal Singh Sahib Bahadur, and his mother was Pratap Kaur Sahiba. He was the great-grandson of the state’s founder Sardar Jassa Singh Ahluwalia, and grandson of Raja Fateh Singh Ahluwalia.
On 13 September 1852, he ascended the throne following his father’s death, becoming the third significant ruler of Kapurthala State during the British colonial era.
Role in the 1857 Indian Rebellion
During the Indian Mutiny of 1857, Maharaja Randhir Singh actively supported the British Raj, which was crucial in preserving his state’s independence and autonomy.
- He first aided British forces in Jalandhar.
- Later, he led a combined force in the Awadh region to combat the rebel soldiers.His loyalty during this volatile time earned him high regard among the British and strengthened the princely state’s political standing.
Honours and British Recognition
In recognition of his services, Queen Victoria’s Government conferred upon him the title of:
- Knight Grand Commander of the Order of the Star of India (GCSI) on 10 December 1864.This was one of the highest civilian honours given to an Indian prince, marking his importance in the British imperial structure.
Under his reign, Kapurthala witnessed early administrative modernization, and steps were taken to align the state’s functioning with British political models while retaining its distinct Sikh identity.
Death and Legacy
In 1870, while en route to Europe, Maharaja Randhir Singh died at sea aboard the SS Golconda, near the Gulf of Aden, on 2 April 1870 at the age of 39.
He was cremated at Nashik, on the banks of the holy Godavari River.
He had three wives, with whom he had three sons and four daughters. Among his children and descendants:
- Raja Kharak Singh Sahib Bahadur, his eldest son, succeeded him.
- Raja Harnam Singh, his younger son, later became a respected statesman.
- His grandson Maharaja Jagatjit Singh went on to become the most renowned ruler of Kapurthala, reigning for 67 years.
- Sardar Bhagat Singh, another grandson, became one of the few Indian High Court justices under British rule.
- Stuart Gilbert, his grandson through his daughter, was a notable British translator and literary figure.
Legacy Summary
Maharaja Randhir Singh is remembered as a loyal and diplomatic ruler who balanced British expectations with internal stability. His policies ensured that Kapurthala remained autonomous and respected among Punjab’s princely states. His early demise cut short a promising reformist reign, but his descendants carried forward his legacy of political wisdom and cultural patronage.
4. ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (1870–1877)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਚੌਥੇ ਰਾਜੇ – ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਰਾਜਸੀ ਯੋਗਦਾਨ
ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਾਜਗੱਦੀ
ਰਾਜਾ ਖ਼ੜਕ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1870 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 39 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਆਏ।
ਰਾਜਕਾਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ
ਖ਼ੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜਕਾਲ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਸੀ (ਕੁੱਲ 7 ਸਾਲ), ਪਰ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ:
- ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਜ-ਪੱਧਰ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ,
- ਅਦਾਲਤਾਂ, ਭੰਡਾਰਿਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸੂਝਵਾਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕੀਤੇ,
- ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ ਰਹੀ।
ਮੌਤ ਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1877 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਾਜਕਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ(ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਆਏ ਜੋ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।
Raja Kharak Singh Sahib Bahadur (Reigned: 1870–1877)
Fourth Ruler of Kapurthala – Transitional Leadership in a Colonial Era
Life and Succession
Raja Kharak Singh was the eldest son of Maharaja Randhir Singh Sahib Bahadur. Upon his father’s death on 2 April 1870, Kharak Singh ascended the throne of Kapurthala State.
Reign and Political Role
Although his reign was relatively short (7 years), Raja Kharak Singh held power during a time of political consolidation and British oversight. He:
- Maintained close and cooperative relations with the British colonial government,
- Followed the administrative models laid down by his father,
- Ensured internal stability and upheld judicial and bureaucratic reforms initiated in previous decades.
He did not engage in major wars or uprisings but proved to be a wise transitional ruler during a critical post-1857 era.
Death and Succession
Raja Kharak Singh passed away in 1877. His rule was marked by continuity, stability, and loyalty to British Crown authority.
He was succeeded by his son, Maharaja Jagatjit Singh, who would go on to become one of the most celebrated and globally influential rulers of Kapurthala, ruling for 67 years.
5. ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ (1877–1949)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿ ਪ੍ਰੇਮੀ
ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੰਬਰ 1872 ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਕੌਰ ਸਾਹਿਬਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। 3 ਸਤੰਬਰ 1877 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਪਰ 24 ਨਵੰਬਰ 1890 ਨੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲੇ।
ਉਹ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣੇ (1877–1947)।
ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਰੁਚੀ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਹਿੰਦੀ, ਇਟਾਲੀਅਨ, ਸਪੇਨੀ) ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਉਹ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਜਗਤਜੀਤ ਮਹਿਲ ਬਣਵਾਇਆ, ਜੋ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਵਰਸਾਈਲ ਪੈਲੇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਮੂਰਿਸ ਮਸਜਿਦ, ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਯੁੱਧ ਸਮਾਰਕ ਬਣਵਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ Countess of Dufferin Fund ਦੇ ਤਹਿਤ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਾਏ।
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੂਮਿਕਾ
- League of Nations ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ (1925, 1927, 1929)
- ਰਾਊਂਡ ਟੇਬਲ ਕਾਨਫਰੰਸ (1931) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ
- 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ PEPSU (ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਸੰਘ) ਦੇ ਲੈਫਟਿਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ
ਵਿਵਾਹ ਅਤੇ ਵੰਸ਼
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 6 ਵਿਆਹਾਂ ਹੋਏ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਨੀਤਾ ਡੈਲਗਾਡੋ (ਸਪੇਨ) ਨਾਲ਼ ਦੀ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਆਹ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ 5 ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ 1 ਧੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਪੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ:
- ਸੁਖਜੀਤ ਸਿੰਘ – ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ
- ਅਰੁਣ ਸਿੰਘ – ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ
ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਅੰਤ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰਥਲਾ PEPSU ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 19 ਜੂਨ 1949 ਨੂੰ ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹੇਠ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਲਿਆ।
ਸਨਮਾਨ
ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ
- GCSI, GCIE, GBE
- Delhi Durbar, Diamond Jubilee Medals
- Indian Independence Medal
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਨਮਾਨ
- ਲੈਜੋਂ ਦਿ ਔਨਰ (ਫਰਾਂਸ)
- ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਨਾਈਲ (ਮਿਸਰ)
- ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੋਰੋਕੋ, ਇਟਲੀ, ਚੀਲੇ, ਸਪੇਨ, ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ, ਇਥੋਪੀਆ, ਕੂਬਾ, ਆਦਿ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ (1892–1955)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਨਾਮਾਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੂਪ
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1892 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1949 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਮਾਤਰ ਰਾਜਸੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਕਪੂਰਥਲਾ PEPSU ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1955 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
Maharaja Paramjit Singh Sahib Bahadur (1892–1955)
Titular Maharaja of Kapurthala Post-1949, Custodian of Royal Legacy
Life and Legacy
Maharaja Paramjit Singh was the eldest son of Maharaja Jagatjit Singh. He was born in 1892 and became the titular Maharaja of Kapurthala after his father’s death in 1949.
Following the abolition of princely privileges and the integration of Kapurthala into the Indian Union via PEPSU, he continued to serve as the ceremonial head of the royal house.
He upheld the family’s legacy in arts, heritage, and public welfare, though he had no official political powers.
He passed away in 1955, closing the active lineage of direct monarchical influence in Kapurthala.
ਸਿਆਸੀ ਸੰਬੰਧ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Political Relations – Kapurthala Riyasat
1. ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਦੋਸਤਾਨਾ ਰਵੱਈਆ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।
2. ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਤਦੋਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਥਾਂ ਡਿਪਲੋਮੈਸੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਬਚਾਇਆ। ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ।
3. ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਪਰਕ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਚਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।
Political Relations – Kapurthala Riyasat
1. Relations with the Lahore Darbar
From the outset, Kapurthala maintained friendly and cooperative relations with Maharaja Ranjit Singh’s Lahore Darbar. Rather than confronting the powerful Sikh empire, Sardar Fateh Singh Ahluwalia chose a diplomatic path. This allowed Kapurthala to retain its autonomy while staying allied with the Sikh confederacy.
2. Relations with the British Raj
With the annexation of Punjab by the British, Kapurthala adopted diplomacy over defiance. While many states opposed British control, Kapurthala chose to cooperate, which led to the British granting it internal self-governance and privileges as a princely state under indirect rule.
3. International Diplomacy
Maharaja Jagatjit Singh built strong ties with European powers. He traveled extensively to France, Italy, and England, gaining international recognition for Kapurthala. His foreign policy approach balanced traditional Sikh values with international modernization, projecting the state on the global map.
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Cultural and Religious Contributions – Kapurthala Riyasat
1. ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖੀ ਉੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਵਿਤਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
2. ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਰੁਚੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ।
3. ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਕਈ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। Randhir College ਅਤੇ Jagatjit Palace Library ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬੀ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Cultural and Religious Contributions – Kapurthala Riyasat
1. Promotion of Sikhism
As a Sikh-ruled state, Kapurthala actively promoted Gurmat ideology, the maintenance of gurdwaras, and the observance of Sikh customs. The rulers commissioned gurdwaras in memory of martyrs and supported the printing and distribution of Sikh scriptures.
2. Arts, Music, and Language
Kapurthala was a vibrant center for art and music. Maharaja Jagatjit Singh fused European artistic traditions with local Punjabi tastes. The state supported multiple languages, including Punjabi, Urdu, and Persian. Poets, painters, and musicians were patronized at the royal court.
3. Education and Cultural Institutions
The state established several schools, colleges, and libraries. Institutions such as Randhir College and the Jagatjit Palace Library made Kapurthala a hub of learning. These centers contributed richly to the development of Punjabi, English, and Persian literature.
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Major Events – Kapurthala Riyasat
1. ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਫਤਿਹ (1765)
ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ 1765 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਫਤਿਹ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ।
2. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੋਤਾ (ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਣ ਲਈ)
1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਸਮਝੋਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਝੋਤਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਅਹਿਮ ਰਿਹਾ।
3. 1857 ਦੀ ਗਦਰ ਦੌਰਾਨ ਭੂਮਿਕਾ
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਨੇ 1857 ਦੀ ਗਦਰ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ।
4. ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯੂਰਪ ਯਾਤਰਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਭਾਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਸੰਧੀਆਂ, ਸਾਂਝੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ, ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣ ਗਈ।
Major Events – Kapurthala Riyasat
1. Capture of Delhi (1765)
Sardar Jassa Singh Ahluwalia played a pivotal role in the Sikh capture of Delhi in 1765. This event was a significant military and symbolic victory, showcasing Sikh strength by occupying key Mughal forts and gates.
2. Treaty with the British (to Maintain Stability in Western Punjab)
In the early 1830s, Kapurthala signed an amicable agreement with the British, ensuring protection and mutual political benefits. This alliance safeguarded the state’s sovereignty.
3. Role during the 1857 Uprising
During the Indian Rebellion of 1857, Kapurthala supported the British, helping them suppress the revolt. In return, the British granted the state greater autonomy and recognition, preserving its status under indirect rule.
4. Maharaja Jagatjit Singh’s European Tours
His multiple visits to France, England, and Italy significantly elevated Kapurthala’s international image. These visits resulted in diplomatic ties, architectural collaborations, and cultural exchanges that modernized the state.
ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Architecture and Monuments – Kapurthala Riyasat
1. ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਮਹਿਲ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਮੂਨੇ ‘ਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੈਲੇਸ 1900 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਰਸਾਈਲਿਸ ਪੈਲੇਸ (ਫਰਾਂਸ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਜਾਵਟ, ਸਫ਼ੈਦ ਮਾਰਬਲ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤੀ ਠੱਠ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
2. ਐਲੀਸੀਅਨ ਰਾਜ ਪੈਲੇਸ
ਇਹ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਯੂਰਪੀ ਠੱਠ ਦੀ ਨਮੂਨਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਕ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਸੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
3. ਮੂਰਤ ਮਹਿਲ, ਕਪੂਰਥਲਾ
ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਆਰਾਮ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾ-ਕਾਰੀਗਰੀਆਂ ਤੇ ਮੂਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਇਹ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸੀ।
4. ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ
ਇਸ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਫੈਸਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਛੱਤਾਂ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਚੈਂਡਲਰ ਸਨ। ਇਹ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਠਾਟ-ਬਾਠ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।
Architecture and Monuments – Kapurthala Riyasat
1. Jagatjit Palace
Commissioned by Maharaja Jagatjit Singh, this palace was built in French Renaissance style, inspired by the Palace of Versailles. Constructed around 1900, it features white marble floors, ornate interiors, and European furniture, making it one of the most unique architectural gems in Punjab.
2. Elysee Palace
This royal residence reflected European architectural elements and was primarily used to host royal guests and foreign dignitaries. Its interiors and layout embodied a refined blend of elegance and modernity.
3. Moorat Mahal
A palace built for leisure and relaxation, it was named after the sculptural elegance (“moorat”) that adorned its structure. It stood out for its distinct artistic design and intricate ornamentation.
4. Royal Darbar Hall
This hall served as the administrative and ceremonial center of the court. Known for its high ceilings, golden wall carvings, and crystal chandeliers, it symbolized royal grandeur and judicial tradition in Kapurthala.
ਮੁਦਰਾ, ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Currency, Flag, and Emblems – Kapurthala Riyasat
1. ਮੁਦਰਾ (Currency)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਸੀ ਮੁਦਰਾ ਚਲਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਤੀ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਹਾਵੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਰੰਸੀ ਨਾਲ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।
2. ਝੰਡਾ (Flag)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹਰਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਪੂਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਝੰਡੇ ’ਤੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਾਂ “ੴ” ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜ ਦੀ ਸਿੱਖ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ।
3. ਨਿਸ਼ਾਨ (Emblem)
ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇੱਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਖੰਡਾ-ਚਕਰ-ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨੀ ਰੰਗ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ।
Currency, Flag, and Emblems – Kapurthala Riyasat
1. Currency
Kapurthala State issued its own silver and copper coins, primarily during the 19th century. These coins often bore religious Sikh symbols, the name of the state, and occasionally the date of issue. As British influence grew, the Kapurthala currency was gradually replaced by Imperial British coinage.
2. Flag
The flag of Kapurthala typically featured green, red, and yellow colors, reflecting the heritage of the Singhpuria Misl. Some versions included a lion motif or the sacred symbol “ੴ”, representing the Sikh identity and sovereignty of the princely state.
3. Emblem
The state emblem often incorporated a lion with weapons, or the Khanda-Chakkar-Kirpan combination. In certain designs, motifs of snakes, celestial rings (chakras), or birds and swords were also used, symbolizing power, wisdom, and protection.
ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਵਿਲੀਨ – ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ
Integration into India – Kapurthala Riyasat
1. ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (1947)
ਜਦੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਤ ਰਾਜ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਹੇਠ ਪਰਤੱਖ ਨਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਕਿਤਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।
2. ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਿਲੀਨ (1948)
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1948 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਕਸੈਸ਼ਨ ’ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।
3. ਰਾਜ ਘਰਾਨੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ
ਵਿਲੀਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜ ਘਰਾਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਟ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅੰਬੈਸਡਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1971 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ਦੀ ਆਧਿਕਾਰਕ ਮਾਨਤਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Integration into India – Kapurthala Riyasat
1. Political Status at the Time of Independence (1947)
In 1947, Kapurthala was a fully autonomous princely state operating under indirect British rule. Maharaja Jagatjit Singh, the reigning monarch, had close diplomatic ties with the British and maintained independent governance.
2. Accession to India (1948)
After Indian independence, the Government of India urged all princely states to join the Union. Maharaja Jagatjit Singh signed the Instrument of Accession in 1948, leading to the formal merger of Kapurthala into the Indian Union.
3. Post-accession Role of the Royal Family
After integration, the royal family continued to contribute to culture and Sikh religious promotion. Maharaja Jagatjit Singh distanced himself from active politics and acted as a cultural ambassador. He passed away in 1971, the same year when the Indian government abolished official recognition of royal titles and privileges.
EtherealPanjab 