Maharaja Ranjit Singh

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ: ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਥਾਪਕ

ਮਾਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਐਨਾ ਅੱਗੇ ਕਰ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵੀ ਹੈ । ਉਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ- ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਰੋਜ਼ਨਾਮਾਚਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਹਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਿਖਦੇ ਸੀ । ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਨੇ ਕੁਝ ਕ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਿਆ। ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਦੂਜਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਇਹ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਜਦੋਂ 1847 ਚ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰ ਹਰਬਰਟ ਐਡਵਰਡਜ਼ ਨੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਚ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ

ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਤੇ ਮਾਹਾਰਾਜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਸੀ ਉਹ ਦਿਖਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾ ਕੌਮ ਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕੇ

ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ ਰਹੇ ਹਾਂ ਸਕੂਲ ਸਲੇਬਸ ਚੋਂ ਗਾਇਬ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਉਹੀਓ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚਾਹਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਜੋ ਦਰਬਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਸੂਹੀਆਂ ਵੀ ਸੀ। ਜੋ ਜਾਣਾਕਰੀ ਇਹ ਉਰਦੂ ਫਾਰਸੀ ਚ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਤੱਕ ਖਬਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਂਭਿਆ ਉਹ ਵੀ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉੰਕਿ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਤੋੜ ਮਰੋੜ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਚ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਂ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਮਿਆਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ

ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋਂ – ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਸਾਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ (ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ) ਲੱਭਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜੰਗ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਸਕੇ ਅਤੇ ਲੋਕੀ ਕਿੱਸਿਆ ਕਵਿਤਾ ਚ ਜਲਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਜਿਆਦਾ ਦਾਅ ਪੇਚ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਖਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਨੂੰ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ । ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕਦੇ ਮੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਜੰਗ ਨਾਮਾ ਛਪਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਜੰਗ ਨਾਮਾ ਜੋ ਲਕੋ ਕੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚੋਂ ਲੱਭ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ‘ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ‘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੋਹਲੀ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਏਸ ਕੱਟੀ ਵੱਡੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ 1951 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹਦੇ ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਪਰ ਹੋਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ , ਮਾਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿਗਾੜਿਆ ਗਿਆ । ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ।

ਫੇਰ ਇੱਕ ਲੋਂਗਵਾਲ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1891ਈ: ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਛਾਪ ਵਿੱਚ ਛਪਾਇਆ। ਇਹ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਕਨਿੰਘਮ ਹੈ।

ਕੌਣ ਸਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1780–1839), ਜੋ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫਤਿਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਅਤੇ ਅਟਕ ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਆਇਕ ਸੋਚ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਬ ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਯੁੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵੀ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Maharaja Ranjit Singh (1780–1839), famously known as the “Lion of Punjab,” was one of the most powerful and visionary rulers in the history of Punjab. He was the founder of the Sikh Empire, who unified the scattered Sikh Misls and established a strong, centralized Sikh state. Following the capture of Lahore in 1799, he expanded his empire across northern India, extending to regions such as Kashmir, Peshawar, and Attock. His leadership, marked by strategic brilliance and a commitment to justice, earned him widespread respect, both within and beyond his empire.

Maharaja Ranjit Singh ushered in a new era of governance in Punjab—where not only was the Sikh military strengthened, but the region also witnessed economic growth, cultural enrichment, and religious tolerance. His capital, Lahore, became a thriving center of political and cultural activity. Renowned for his simplicity, secular outlook, and administrative skill, he remains a celebrated figure in Indian and Sikh history.

ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਨੇਤਾ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੀੰਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨਾਲ ਸੀ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਭਰਦੀ ਤਾਕਤ ਸੀ।

ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ

ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਰਦਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ ਅਟਾਰੀ, ਪਠਾਨਕੋਟ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਰੋਹਤਾਸ, ਲਾਹੌਰ, ਜਲੰਧਰ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 1790 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਵਧਾਈ।

ਬਚਪਨ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਣ

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ (ਮਾਤਾ) ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਰਣਨੀਤਕ ਗਿਆਨ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਮੁਖ਼ੀ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ, ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਕਲ੍ਹਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ‘ਚ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ

1792 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ 10 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਬਾਗ-ਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ। 1796 ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ (ਕਨਹੀਆਂ ਮਿਸਲ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਝੇ ’ਚ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ।

ਆਰੰਭਿਕ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ

1796 ਵਿੱਚ, ਅਮੀਰ ਜਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲੇ ਦਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ‘ਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। 1799 ਵਿੱਚ, ਲਾਹੌਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ—ਇਹੀ ਲਾਹੌਰ 1767 ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੀ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਉਪਲਬਧੀ ਸੀ।

1801 – ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਨੂੰ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। “ਅਖੰਡ ਰਾਜ” ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ।

ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ—ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਦੌਰ—ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ।

Birth and Family Background

Maharaja Ranjit Singh was born on 13 November 1780 in Gujranwala, now located in present-day Pakistan. He was the son of Sardar Maha Singh, the chief of the Shukarchakia Misl, and Raj Kaur, daughter of Raja Gajpat Singh Sidhu of Jind State (Sangrur). At that time, Punjab was governed by multiple autonomous Sikh Misls, and the Shukarchakia Misl was one of the most powerful among them.

Shukarchakia Misl and Maha Singh

Maha Singh was a brave warrior and capable leader. Under his command, the Shukarchakia Misl established control over key regions including Attari, Pathankot, Sialkot, Rohtas, Lahore, and parts of Jalandhar. In 1790, he attacked Lahore to expand his domain.

Childhood, Illness, and Martial Training

At a young age, Ranjit Singh suffered from smallpox, which left him blind in one eye. Despite this, he excelled in horse riding, sword fighting, spear throwing, and archery. He learned warfare and military strategy from his father Maha Singh and trained under mentors such as Dassmukhi, Lehna Singh, Fateh Singh Kahlon, and Akali Phula Singh.

Early Leadership and Marriage

In 1792, when Ranjit Singh was just 10 years old, his father passed away. His mother, Raj Kaur, assumed regency on his behalf. In 1796, he married Mehtab Kaur, daughter of Sardar Sahib Singh of the Kanhaiya Misl, strengthening his influence in the Majha region.

Initial Battles and Political Rise

In 1796, at age 16, Ranjit Singh led his troops against an Afghan invasion by Zaman Shah Durrani and forced the enemy to retreat. In 1799, at just 19, he captured Lahore, a city that had been under Afghan control since 1767. This marked his first major political and military victory.

1801 – Coronation and the Rise of the Sikh Empire

On 12 April 1801, Ranjit Singh was officially crowned Maharaja of Punjab. With the vision of establishing an Akhanda Raj (Unified Rule), he united the Misls under a single strong Sikh state.

His childhood and early youth—filled with challenges, warfare, and leadership—laid the foundation for his glorious reign.

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਾਨ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ – ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਿੱਤ

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਸਧਾਰਣ ਲੜਾਕੂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1799 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤੱਕਰੀਬਨ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਏ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਖਿੰਡੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਇੱਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਰਬ ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਨਿਰਪੱਖਤਾਵਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1802)

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸੀ। ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। 1802 ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਭੰਗੀ ਫੌਜ ਘੱਟ ਜਣਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੀ। ਛੋਟੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

ਨਤੀਜੇ:

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ “ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ” ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਜਿੱਤ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੋਰ ਵਧੀ।

Maharaja Ranjit Singh – Rise to Power and Unification

As Maharaja Ranjit Singh matured, he effectively took control of the Shukarchakia Misl following his father’s death. By 1799, at just 19, he captured Lahore, laying the foundation of his empire. On April 12, 1801, he was formally crowned Maharaja of Punjab by the Sarbat Khalsa, marking the official beginning of the Sikh Empire.

Following his coronation, he worked to establish cordial relations with Sikhs, Muslims, Hindus, and religious administrators, contributing significantly to regional stability and communal harmony. His leadership, marked by ਖਿੰਡੀ ਫਤਿਹ ਵਾਧਾ ਮੁਹਾਰਤ ਸਰਬ ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, brought peace and a new political energy to Punjab.

Conquest of Amritsar (1802)

Amritsar, home to Sri Harmandir Sahib, was the spiritual nucleus of the Sikh community. Controlled by the Bhangi Misl for decades, it was both politically and economically strategic. In 1802, Ranjit Singh launched a military campaign against Sardar Jiwan Singh Bhangi.

Leading around 25,000 troops, he exploited internal weaknesses within the Bhangi Misl. Their forces, unable to resist effectively, eventually surrendered, and Amritsar was incorporated into Ranjit Singh’s empire.

Outcomes:

He had Sri Harmandir Sahib beautified with a golden overlay, making it famous as the Golden Temple.
Amritsar became a religious, political, and commercial hub of the Sikh Empire.
The victory marked a crucial turning point in his mission to unify Punjab under Sikh rule.

1806 – ਜਲੰਧਰ-ਦੁਆਬਾ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ

1. ਪਿਛੋਕੜ – ਜਲੰਧਰ-ਦੁਆਬਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਜਲੰਧਰ-ਦੁਆਬਾ — ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ — ਇਤਿਹਾਸਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਿੰਧੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਰਿਹਾ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਇਕ ਸ਼ਤਿਆਰਸ਼ੀਲ ਸੱਤਾ ਇੱਥੇ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਸੀ।

2. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ

1806 ਤੱਕ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਕਸੂਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦੋਆਬਾ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ:

ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਦੌਲਤਮੰਦ ਸੀ।
ਇਹ ਮਿਲਟਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਕ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਆਸਾਨ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਪਠਾਨ ਹਾਕਮ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

3. ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ

1806 ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਤ ਫੌਜੀ ਦਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਦੁਆਬਾ ਵੱਲ ਪੇਸ਼ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ:

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਨਕੋਦਰ, ਫਗਵਾੜਾ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।
ਇਥੇ ਪਠਾਨ, ਰਾਜਪੂਤ, ਅਤੇ ਭਥੇਰੇ ਛੋਟੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੋਟਾ ਵਿਰੋਧ ਮਿਲਿਆ।
ਲੋਕ ਜਨਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਅਣਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੋਟ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਮਦ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।

4. ਮੁੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ

ਨਕੋਦਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਛੋਟੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇਲਾਕਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਫਗਵਾੜਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਤਿਹ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਆਬਾ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਖਤਮ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਠਾਨ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਇਲਾਕਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਜਲੰਧਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

5. ਜਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਫੈਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਰਾਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹੱਦ ਬਣੀ।
ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਆਈ, ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੋਟ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।
ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰ ਹੁਣ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਈ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ।
ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਲਿਆ।

6. ਨਤੀਜਾ

ਜਲੰਧਰ-ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਦਮ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫਤਿਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਛੋਕੜ ਬਣੀ।

1806 – Maharaja Ranjit Singh’s Conquest of Jalandhar-Doaba

1. Background – The Strategic Value of Doaba

The Jalandhar-Doaba, located between the Satluj and Beas rivers, was a highly strategic and economically rich region. Throughout history, it had served as a corridor for Sindhi, Afghan, and Mughal invaders. In the 18th century, this area was fragmented among various Misls and feudal chiefs, with no centralized control.

2. Ranjit Singh’s Strategic Interest

By 1806, Maharaja Ranjit Singh had consolidated power in Lahore, Amritsar, and surrounding areas. He now set his sights on Doaba due to:

Its fertile lands and economic productivity.
Its military value as a gateway to eastern Punjab.
The absence of strong, organized rule, making it vulnerable to annexation.

3. Military Campaign and Key Towns

Ranjit Singh launched a calculated military campaign:

He targeted Jalandhar, Hoshiarpur, Nakodar, Phagwara, and Kartarpur.
Local resistance came from smaller rulers, Pathans, and Rajputs, but was scattered and uncoordinated.
The general population supported Ranjit Singh, weary of long-standing instability and lawlessness.

4. Key Battles and Victories

Nakodar and Hoshiarpur were taken after short engagements.
At Phagwara, his forces achieved a decisive victory, breaking organized resistance.
Kartarpur was seized after defeating the local Pathan chiefs.
Finally, Jalandhar was captured, securing full control over the Doaba.

5. Outcomes of Victory

Ranjit Singh’s rule now extended to the banks of the Sutlej, expanding eastern Punjab.
Law and order were established across the region, replacing chaos with stability.
The economic wealth of the region—including agriculture and trade—became part of his empire’s revenue base.
Opposition forces weakened, empowering Ranjit Singh to pursue further conquests with renewed confidence.

6. Conclusion

The conquest of Jalandhar-Doaba in 1806 marked another major milestone in Maharaja Ranjit Singh’s campaign to unify Punjab. It demonstrated his military foresight, political acumen, and ability to command both troops and public trust. This victory laid a firm foundation for his future expansions deeper into Punjab and beyond.

1807 – ਕਸੂਰ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਮਲਾ

1. ਕਸੂਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਕਸੂਰ, ਜੋ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ।

ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ।
ਇਹ ਅਫ਼ਗਾਨ-ਪਠਾਨ ਨਵਾਬ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਕਸੂਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਬੇਸ ਕੈਂਪ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਬੜੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

2. ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ

1806 ਵਿੱਚ ਦੋਆਬਾ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕਸੂਰ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ।

ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ, ਕਸੂਰ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।

3. ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਜਰਨੈਲ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਆਗੂ ਬਣਾਇਆ।
ਨਵਾਬ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਨੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ।

4. ਕਸੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਦੋ ਮੁੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾ ਅੱਗੇ ਟਿੱਕੀ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ।
ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਨਵਾਬ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ।

5. ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।
ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈ।
ਇਹ ਜਿੱਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸੀ।

6. ਨਤੀਜਾ

ਕਸੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ 1807 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਫ਼ਤਿਹ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਰਸਤਾ ਮਿਲਿਆ।

1807 – Maharaja Ranjit Singh’s Attack on Kasur

1. Strategic Importance of Kasur

Kasur, now located in modern-day Pakistan, was a highly significant city in 1807.

It was geographically close to Lahore, posing a direct threat to the Sikh capital.
It was under the control of Pathan ruler Nawab Qutbuddin Khan, who had launched repeated raids into Lahore and surrounding regions.
Kasur served as a base camp for Afghan incursions into Punjab.

2. Ranjit Singh’s Military Strategy

After the successful 1806 conquest of Doaba, Maharaja Ranjit Singh focused his attention westward to neutralize the threat from Kasur.

Qutbuddin Khan’s ambitions to dominate the region clashed with Ranjit Singh’s vision of a unified Punjab.
Capturing Kasur was essential for the security of Lahore and for pushing back Afghan and Mughal remnants.

3. Preparing for Battle

Ranjit Singh mobilized his forces and delegated the attack to his trusted generals: Misr Diwan Chand, Jawahar Singh, and Hari Singh Nalwa.
Nawab Qutbuddin also prepared defenses and fortified the city.

4. The Battle of Kasur

Ranjit Singh launched a three-pronged assault on the city.
The Sikh artillery bombarded the fort, breaking down its outer walls.
Two major battles were fought, where Qutbuddin’s forces resisted bravely but couldn’t withstand the strategic superiority of the Sikh army.
Eventually, the fort was breached, and Qutbuddin Khan surrendered.

5. Aftermath and Impact

The fall of Kasur eliminated the last significant Afghan stronghold in Punjab.
It ensured Lahore’s safety, ending years of threat from the west.
The Sikh Empire was now secure on both eastern and western fronts.
The victory reinforced Ranjit Singh’s status as a skilled strategist and nation-builder.

6. Conclusion

The conquest of Kasur in 1807 was a defining military and political success for Maharaja Ranjit Singh. It not only stabilized the region but also paved the way for further unification and expansion of the Sikh Empire across Punjab.

1810–1819: ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ

1810 ਤੋਂ 1819 ਤੱਕ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੁੱਧ ਲੜੇ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਾਮ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨਵਾਬਾਂ ਦੇ ਹਥੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜਗੀਰਦਾਰ, ਛੋਟੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਆਫ਼ਗਾਨ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਮੁਲਤਾਨ, ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ, ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖ਼ਾਨ, ਭੱਖਰ, ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਿਠਨਕੋਟ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

1810 – ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ

ਮੁਲਤਾਨ, ਜੋ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ‘ਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦਿੱਲੀ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

1810 ‘ਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਤਿਆਰੀ ਅਧੂਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ।
ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1816 – ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁੜ ਘੇਰਾਬੰਦੀ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ‘ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ਫ਼ਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਨ ਦੀ ਕਸਮ ਚੁੱਕੀ।
ਭਾਰੀ ਤੋਪਬਾਰੀ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਲਤਾਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
ਨਵਾਬ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।

1818 – ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖ਼ਾਨ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਹਥੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਪੰਜਾਬ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਰ ਦਿਵਾਨ ਚੰਦ, ਜਨਰਲ ਜਨ ਫਿਲੋਜ਼, ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਵੀ ਘੱਟ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

1819 – ਭੱਖਰ ਅਤੇ ਲਿਆ ਦੀ ਜਿੱਤ

ਇਥੇ ਬਲੋਚ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰਦਾਰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
ਲਿਆ ਦੀ ਜੰਗ ਬੇਹੱਦ ਖੂਨੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ।

ਨਤੀਜਾ

ਮੁਲਤਾਨ, ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ, ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖ਼ਾਨ, ਭੱਖਰ, ਲਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਆਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਵਪਾਰ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁੱਤਬਰ ਸਨ।
1810 ਤੋਂ 1819 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਖੰਡ ਹਕੂਮਤਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

1810–1819: Maharaja Ranjit Singh’s Conquest of Southern Punjab

Between 1810 and 1819, Maharaja Ranjit Singh launched a series of decisive military campaigns to expand his empire into Southern Punjab, which was nominally under the authority of Mughal and Afghan rulers, but in reality, controlled by local nawabs, jagirdars, and tribal chiefs.

This region included Multan, Dera Ghazi Khan, Dera Ismail Khan, Bhakkar, Leiah, and Mithankot—all of which Ranjit Singh eventually brought under Sikh control.

1810 – First Attack on Multan

Multan, under Nawab Muzaffar Khan, was a crucial trading hub and gateway to Delhi, Afghanistan, and Balochistan.
In 1810, Ranjit Singh launched an attack, but due to incomplete preparations, he had to retreat.
He left Misr Diwan Chand to monitor and blockade the area.

1816 – Renewed Siege of Multan

A second attack was launched in 1816.
Nawab Muzaffar Khan vowed to fight to the death.
After a fierce artillery bombardment and prolonged siege, the fort was taken and the Nawab was killed in action.
The Sikh flag was raised in Multan, marking a major victory for the empire.

1818 – Conquest of Dera Ghazi Khan & Dera Ismail Khan

These cities were governed by Afghan chiefs who regularly launched raids into Punjab.
Misr Diwan Chand, General Jean-Baptiste Ventura (Jan Philoze), and Hari Singh Nalwa led the campaign.
Dera Ghazi Khan fell quickly, and Dera Ismail Khan surrendered with minimal resistance.

1819 – Battles of Bhakkar and Leiah

Baloch and Afghan rulers in these regions opposed Sikh sovereignty.
The battle for Leiah was bloody, but ultimately the region was annexed.

Outcome

By 1819, all key regions of southern Punjab—Multan, Dera Ghazi Khan, Dera Ismail Khan, Bhakkar, and Leiah—were under Sikh control.
These conquests ended Afghan influence in the region and brought stability, economic prosperity, and unified governance.
With these victories, Ranjit Singh solidified his status as the undisputed ruler of Punjab, transforming his realm into a strong, self-reliant empire.

1819–1834: ਉੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ

1819 ਤੋਂ 1834 ਤੱਕ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਜ਼ਾਰਾ, ਅਟਕ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ — ਜਿੱਥੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਾਕਮ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਈ ਹੋਏ ਸਨ।

1. ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ਤਹਿ (1819)

ਕਸ਼ਮੀਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੁਰਾਨੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, 1819 ਤੱਕ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਅਤੇ ਖੜਕਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਭੇਜੀ।
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੂਜਾ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਾਕਮ ਹਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹ ਜਿੱਤ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹਾਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ।

2. ਹਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਅਟਕ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ (1821–1823)

1821 ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ‘ਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪਠਾਨ ਜਥਿਆਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਸਤੀਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅੱਡਾ ਸੀ।
1823 ਵਿੱਚ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਨੇ ਅਟਕ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਹ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਉੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ।

3. ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1834)

ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥੱਨ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਿਆ।
1834 ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ, ਅਤੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਭਾਰੀ ਰਣਮੁੱਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਸਤ ਮੋਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਨਤੀਜਾ

1819 ਤੋਂ 1834 ਤੱਕ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਜਿੱਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਧਾਵੇ ਲਈ ਮੁੱਢਲੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣੀਆਂ।
ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

1819–1834: Securing Northern Punjab and Ending the Afghan Threat

From 1819 to 1834, Maharaja Ranjit Singh carried out several military campaigns to eliminate the Afghan threat and consolidate Sikh control over northern Punjab. This included strategically crucial regions like Kashmir, Hazara, Attock, Peshawar, and the Khyber Pass—long dominated by Afghan forces.

1. Conquest of Kashmir (1819)

Kashmir had long been under the control of Mughals and later the Afghan Durrani rulers. It was a vital religious and commercial center.
In 1819, Ranjit Singh dispatched a strong force under Misr Diwan Chand, Hari Singh Nalwa, and Prince Kharak Singh.
After defeating the Afghan governor under Shah Shuja, the Sikh Empire annexed Kashmir.
This victory established strategic control over the north and enhanced the empire’s prestige.

2. Attacks on Hazara and Attock (1821–1823)

In 1821, Hari Singh Nalwa launched a campaign to subdue Hazara, where Afghan tribes and Pashtun groupsresisted Sikh rule.
In 1823, the Afghans launched a major assault on Attock, but the Sikh army repelled them decisively.
These victories strengthened border security and control over the northern frontier.

3. Battle of Peshawar (1834)

Peshawar, a long-standing Afghan military base, had been used to launch incursions into Punjab.
In 1834, Sikh forces under Hari Singh Nalwa, Budh Singh Sandhawalia, and Prince Nau Nihal Singh attacked the city.
After a fierce battle, Dost Mohammad Khan was defeated, and Peshawar was annexed into the Sikh Empire.

Outcome

Between 1819 and 1834, Maharaja Ranjit Singh eliminated the Afghan military threat and established firm control over northern Punjab.

These victories brought peace, security, and territorial integrity to the region.
Punjab was now free from the fear of Afghan invasions, solidifying the Sikh Empire as a dominant power in the region.

5. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ, ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

(i) ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ‘ਚ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੋੜਸਵਾਰ, 20,000 ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 200 ਤੋਪਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਫੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਾਂਗੂ ਵੈਂਚੂਰਾ ਅਤੇ ਜੌਨ ਆਲਾਰਡ ਨੇ ਮੋਡਰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।
ਇਹ ਫੌਜ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਰ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਜਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਕਾਬਲੇਯੋਗ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।

(ii) ਰਣਨੀਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ

ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਦੀਵਾਨ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਆਗੂ ਵਰਗੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ‘ਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨੀਤੀਆਂ

ਫੌਜੀ ਮੋਡਰਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ: ਯੂਰਪੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਬਜਟ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਢਾਂਚਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜੋ ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸੀ।
ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਯੋਗ: ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ‘ਚ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਸਮਰਥੱਨ ਅਤੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਮੰਦਿਰ, ਮਸਜਿਦ

ਕਲਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੰਦਰ) ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ “ਗੋਲਡਨ ਏਜ ਆਫ ਸਿੱਖ ਆਰਟ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਠਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ।

ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਅੰਤ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਏਕਤਾ: ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।
ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਯੋਗ: ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ: ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਮੂਰਤਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਅੰਤ ਅਤੇ ਮੌਤ

27 ਜੂਨ 1839, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਧੇ।
1849 ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਅੰਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਨਤੀਜਾ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ, ਫੌਜੀ ਮੋਡਰਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਛੱਡੀ।

5. Military, Strategy, and Legacy of Maharaja Ranjit Singh

(i) Powerful Army

Maharaja Ranjit Singh maintained an army of over 25,000 cavalry, 20,000 infantry, and nearly 200 cannons.
He recruited European officers like Ventura and Jean Allard to modernize the army.
This made the Sikh army capable of competing with British and Afghan forces.

(ii) Strategic and Inclusive Policies

Muslims, Hindus, and Europeans were welcomed in the army, trade, and administration.
His leadership was rooted in religious neutrality.
Key figures like Diwan Khadak Singh and Diwan Agha (Agu) played central administrative roles.

Administration, Religion, and Governance

Military modernization brought discipline and European tactics into the Sikh army.
He established a judicial system, financial departments, and a functional civil administration.
His governance model promoted protection and equal support for all religions, including gurdwaras, temples, and mosques.

Art, Culture, and Religious Heritage

He ordered the renovation of the Golden Temple (Harmandir Sahib) with gold plating, making it a spiritual icon.
His reign is referred to as the “Golden Age of Sikh Art and Architecture”.
He sponsored the construction and repair of shrines, forts, and cultural institutions across Punjab.

Legacy and Death

He achieved unification of Punjab under one rule.
Promoted interfaith respect, giving all communities freedom and dignity.
Left a strong cultural and artistic legacy tied to Sikh identity.

Death and Aftermath

Maharaja Ranjit Singh died on June 27, 1839.
After his death, the empire faced internal divisions and external threats.
By 1849, after the Second Anglo-Sikh War, Punjab was annexed into the British Empire.

Conclusion

Maharaja Ranjit Singh’s political wisdom, modern army, and interfaith harmony shaped a golden era in Sikh history. His reign created not only a powerful state but also a lasting legacy of justice, strength, and unity.