Mewa Singh Lopoke

ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ (ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ)

ਪਿਛੋਕੜ

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ ਦਾ ਜਨਮ 1881 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਪੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1906 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿਨਿਸਟਰ ਦੇ ਫਰੇਜ਼ਰ ਮਿਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੈਂਕੂਵਰ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਆਮਦ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ 1906 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਈਗ੍ਰੈਂਟ ਆਏ ਸੀ—ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ। 1906 ਤੋਂ 1908 ਤੱਕ, ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 5000 ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਰਸ਼—ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ—ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਪਰਵਾਸੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ Continuous Journey Regulation (1908) ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਸਿੱਧੀ ਯਾਤਰਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿਨਿਸਟਰ ਦੇ Fraser Mills ਵਿੱਚ “ਗ੍ਰੀਨ ਚੇਨ” ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਿਖੀਵਿੰਡ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖੁਰਦਪੁਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜੋ ਵੈਨਕੁਵਰ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਹਨਮਾਈ ਹੇਠ, ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੈਨਕੁਵਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਜਨਵਰੀ 1908 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਗਮ ਮਗਰੋਂ, ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੰਘ ਬਣਨਾ ਕਬੂਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੇਵਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਠ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਤਪਰ ਰਹੇ।

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਫਤਰ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਸਹਿਯੋਗ

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸਿੱਖ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਕਮਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ 1906 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆਏ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਿੱਖ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਵੈਂਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਗੂ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖੁਰਦਪੁਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ, 1913 ਵਿੱਚ ਨਾਰਥ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੀ। ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੁਪਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਫਤਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਪਕੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ

1914 ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੁਮਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਜਾਣ ਲਈ ਮੂਲ ਚੋਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।

ਸੁਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਗੂ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ (ਦੋ ਸੈਮੀ-ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਪਿਸਤੋਲ ਅਤੇ ਦੋ ਰਿਵਾਲਵਰ) ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਕੜ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਲਾਨੀ ਦਰਹ ਨਾਲ ਫਲਾਂਗ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਵਾਲਵਰ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਸਹਿਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਵੈਨਕੂਵਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ‘ਚ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ (5 ਸਤੰਬਰ 1914)

ਪਿਛੋਕੜ:

1914 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗ਼ਦਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਦਹਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਿਖੀਵਿੰਡ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸਬਾ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਲਈ W.C. Hopkinson (ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਇੰਸਪੈਕਟਰ) ਨੇ ਗੁਪਤ ਸੂਚਕਾਂ (informants) ਦੀ ਫੌਜ ਖੜੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ।

ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾਃ

ਤਾਰੀਖ: 5 ਸਤੰਬਰ 1914

ਸਥਾਨ: ਵੈਨਕੂਵਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਸਥਾਪਿਤ 1908)

ਅਵਸਰ: ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ (final rites)

ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਟਕਰਾਅ:

ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਸੂਚਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗਦਰੀ ਸਿੱਖ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਸਤੀਆਂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਪਕਿਨਸਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਹਮਲਾਵਾਰਤਾ ਦੇ ਹਾਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੀ ਅਟਕਲਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ।

ਹਮਲਾ:

5 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸ਼ਿਕਾਰ:

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਿਖੀਵਿੰਡ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਦਰ ਆਗੂ) ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਭੂਰਾ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇਕ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ, ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਕੁੱਲ ਦੋ ਸਿੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ। ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁਦ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਤਮ ਰੱਖਿਆ (self-defence) ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਮਲਾ ਹੋਪਕਿਨਸਨ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਤੇ ਹੋਇਆ।

ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਗਵਾਹੀਆਂ:

ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।

ਪਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਿਆ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਵਾਹ: ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮਲਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹਮਲਾ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਪਕਿਨਸਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ:

ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਭਾਰੀ ਉਲੰਘਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹਿਲ ਗਿਆ।

ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀ

ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹੋਪਕਿਨਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਲਈ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨੇ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹੋਪਕਿਨਸਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ

21 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ, ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ, ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੈਂਕੂਵਰ ਕੋਰਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਹੋਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ

ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ 1 ਘੰਟਾ 40 ਮਿੰਟ ਚੱਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ:

“ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਹੋਪਕਿਨਸਨ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਿਆ।”

11 ਜਨਵਰੀ 1915 ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿਨਿਸਟਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲਗਭਗ 400 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਵਿਰਾਸਤ

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸਮਾਗਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Bhai Mewa Singh Lopoke: The Story of a Martyr

Background

Bhai Mewa Singh Lopoke was born in 1881 in Lopoke village, Amritsar district, Punjab. He migrated to British Columbia, Canada, in 1906 and worked at Fraser Mills in New Westminster. He became an active member of the Khalsa Diwan Society Vancouver and served in the local Gurdwara.

Bhai Mewa Singh Lopoke’s Arrival and Struggle in Canada

Similar to many other Punjabi migrants, Bhai Mewa Singh Lopoke arrived in British Columbia, Canada in 1906 in pursuit of a better livelihood. Between 1906 and 1908, more than 5,000 Punjabi men—mostly Sikh farmers and laborers—migrated to Canada. This influx was curtailed by the Canadian government in 1908 through the Continuous Journey Regulation, which allowed only those immigrants who could arrive in Canada via an uninterrupted journey, thus indirectly targeting Indians who usually traveled via intermediate ports.

After arriving, Mewa Singh found employment at Fraser Mills in New Westminster, working on the “green chain” in lumber processing—physically demanding work involving the movement of heavy timber.

While living in British Columbia, Mewa Singh came into contact with prominent Sikh community leaders like Bhag Singh Bhikhiwind and Balwant Singh Khurdpur, both active members of the Khalsa Diwan Society Vancouver.

Under their guidance, he became actively involved in raising funds for the construction of the first Gurdwara in Vancouver and North America. After the inauguration of the Gurdwara in January 1908, Mewa Singh formally took Amrit and was initiated into the Khalsa.

Thereafter, he remained deeply committed to the Gurdwara’s operations. In addition to serving as a volunteer caretaker, he also served as a granthi, or scripture reader, reciting and interpreting the Guru Granth Sahib for the community. His religious devotion and service earned him great respect, and he became an important part of the management and upkeep of the Gurdwara, safeguarding both its physical space and spiritual integrity.

Bhai Mewa Singh’s Involvement in the Ghadar Party and Close Surveillance by Immigration Officials

Bhai Mewa Singh arrived in Canada in 1906 as part of a wave of Punjabi immigrants seeking a better life. Initially settling in Vancouver, he became involved with prominent Sikh community leaders, including Bhagat Singh Bhikhwind and Balwant Singh Khurdpur. Through these connections, he became affiliated with the Ghadar Party, a political movement founded in 1913 with the goal of securing India’s independence from British colonial rule.

Mewa Singh was deeply involved in the Ghadar Party’s activities, which included efforts to arm Indian nationalists who were planning a rebellion against British rule. The Ghadar Party also played a pivotal role in supporting the Komagata Maru incident, in which a ship carrying Indian migrants was denied entry into Canada. While most of the passengers on the Komagata Maru had to return to India, some of them were involved in trying to bring arms into the country to further their cause.

In 1914, Mewa Singh and his companions crossed the border into the United States to meet with Taraknath Das, an activist. Their aim was to purchase firearms for the passengers of the Komagata Maru. They succeeded in acquiring two semi-automatic pistols, two revolvers, and ammunition. However, on their way back into Canada, Mewa Singh was arrested by immigration officials for attempting to avoid the regular checkpoint by crossing the woods. He was found with concealed firearms and 300 rounds of ammunition.

Arrest and Investigation

Mewa Singh’s arrest marked a significant turning point. The Canadian immigration authorities, led by W.C. Hopkinson, attempted to extract information from him regarding the Ghadar Party’s involvement with the Komagata Maru. Hopkinson and his associate, Malcolm Reid, sought to pressure Mewa Singh into cooperating by offering to release him in exchange for providing evidence against his fellow Ghadar Party members.

Under duress, Mewa Singh provided a statement, acknowledging that he had participated in the trip to purchase weapons, but stated that he had done so only by chance and was not fully trusted by the other members of the group. Despite his cooperation, the authorities were unsatisfied with his testimony, and he was fined $50. Thanks to the support of the Vancouver Sikh Gurdwara, he was able to pay the fine and was released on August 7, 1914

Attack in the Gurdwara

On September 5, 1914, Bela Singh, a government informant, entered the Vancouver Gurdwara and shot dead two Sikh leaders—Bhag Singh Bhikhiwind and Battan Singh. This act desecrated the sanctity of the Gurdwara and deeply hurt the Sikh community.

Threats and Coercion

Mewa Singh faced threats from Inspector Hopkinson and his agents to testify in favor of Bela Singh. He was warned that refusal would lead to his assassination, similar to the earlier killings. These threats and the Gurdwara incident compelled Mewa Singh to take a stand.

Assassination of Inspector Hopkinson

On October 21, 1914, during Bela Singh’s trial, Mewa Singh shot and killed Inspector Hopkinson at the Vancouver courthouse. He immediately surrendered to the authorities.

Trial and Execution

Mewa Singh’s trial lasted only 1 hour and 40 minutes. He pleaded guilty and presented no witnesses. He stated:

“My religion does not teach me to bear enmity with anybody, nor had I any enmity with Mr. Hopkinson. He was oppressing poor people very much. I, being a staunch Sikh, could no longer bear to see the wrong done both to my countrymen and the Dominion of Canada.”

On January 11, 1915, he was executed at New Westminster Jail. Approximately 400 Sikhs attended his funeral rites.

Legacy

Bhai Mewa Singh is revered as a martyr by the Sikh community. Annual commemorations are held in his honor, and institutions have been named after him to preserve his memory.

Sources:

1. Khalsa Diwan Society Vancouver

2. The Voyage of the Komagata Maru: The Sikh Challenge to Canada’s Colour Bar by Hugh Johnston

3. Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America by Seema Sohi

4. Gurpreet Singh’s article in Georgia Straight

5. Baaz News article by Harman Kandola

6. Gurdwara Sahib Sukh Sagar’s tribute to Bhai Mewa Singh

7. Daily Hive article on Mewa Singh

8. Briarpatch Magazine’s feature on Mewa Singh

9. The Link Newspaper’s remembrance of Bhai Mewa Singh

10. UVic’s journal article on Mewa Singh’s assassination of Hopkinson

11. SikhChic.com’s article on Mewa Singh

12. Wikipedia entry on Mewa Singh Lopoke Wikipedia entry on William C. Hopkinson

13. Georgia Straight’s coverage of The Undocumented Trial of William

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ – ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

1. ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕੌਣ ਸਨ?

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਲੋਪੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੋਪੋਕੇ ਤੋਂ ਸਨ। ਉਹ 1906 ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੈਨੇਡਾ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ Fraser Mills (New Westminster) ’ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ Vancouver ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਚ ਜੁਟੇ ਰਹੇ।

2. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਝਾਨ ਕਿਵੇਂ ਸੀ?

ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸਨ। 1908 ’ਚ Vancouver ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

3. ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਸੀ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗਦਰ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਉਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਸਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ।

4. ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?

ਜੁਲਾਈ 1914 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ 300 ਗੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Hopkinson ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗਵਾਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

5. ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ Vancouver ਗੁਰਦੁਆਰੇ ’ਚ ਕਿਵੇਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ?

5 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ, Hopkinson ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਚਾਨਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਕੇ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ — ਇੱਕ Bhag Singh Bhikhiwind, ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ।

6. ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ Hopkinson ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ Provincial Court House ਦੇ ਬਾਹਰ Hopkinson ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ:

“ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ।”

7. ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕਿੰਨਾ ਚੱਲਿਆ?

ਉਹੀ ਦਿਨ, 21 ਅਕਤੂਬਰ 1914, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸਿਰਫ 1 ਘੰਟਾ 40 ਮਿੰਟ ਚੱਲਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਦਮ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ।

8. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਦੋਂ ਹੋਈ?

11 ਜਨਵਰੀ 1915 ਨੂੰ New Westminster ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਲਈ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ।

9. ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਹੀਦ, ਧਰਮ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Vancouver ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਸਾਲ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

10. ਕੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ?

ਕਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲਿਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ