ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਈ?
ਇਹ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਲੰਮੀ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਵਾਇਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ (ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਬਲਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਲੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੰਗਠਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਬਣਤਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਇਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ
1. ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1469-1539) ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਧਰਮ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ, ਪ੍ਰੇਮ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਰਲ, ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਆਂਯੋਗ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਖਾਉਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਹਲਚਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਹਰ ਪੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
2. ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਭੂਮਿਕਾ
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਗੱਲ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਅਣਿਆਈ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ (ਸਭ ਲਈ ਭਲਾਈ) ਦੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ।
ਅਸੀਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:
(I) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ – ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ (1469-1606)
1. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1469-1539)
• ਇਕ ਓੰਕਾਰ: ਏਕਤਾ ਤੇ ਸਰਬਵਰਤਾ (Universal Brotherhood) ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ।
• ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ: ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਨੀਂਹ।
• ਬਾਬਰ ਬਾਣੀ: ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਣਿਆਇਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ।
2. ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (1504-1552)
• ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਜੋ ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਲਿੱਪੀ ਬਣੀ।
3. ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ (1479-1574)
• ਸੱਤਨਾਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ‘ਤੇ ਭਾਰ।
• ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਤਾਕਤ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ।
4. ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ (1534-1581)
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1577), ਜੋ ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ।
5. ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (1563-1606)
• ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ (1604), ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ-ਕੇਂਦਰਤ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਕੇਂਦਰਤ ਬਣਾਇਆ।
• ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ)।
• ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਲ ਧੱਕਿਆ।
(II) ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ – ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਕ ਅਵਧਾਰਨਾ (1606-1675)
6. ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ (1595-1644)
• ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ (ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਇਕਤਾ)।
• ਆਦਿ-ਸੈਨਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣੀ।
• ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ, 1628)।
7. ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ (1630-1661)
• ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਨਰਮ ਰਵੱਈਆ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
8. ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ (1656-1664)
• ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤੀ।
9. ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (1621-1675)
• ਮੁਗਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਖ਼ਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।
• 1675 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ‘ਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਮੋੜ ਸੀ।
(III) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ – ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ (1675-1708)
10. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (1666-1708)
• 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
• ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਚਮਕੌਰ, ਮੁਕਤਸਰ)।
• 1708 ਵਿੱਚ “ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ” ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੱਕ
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣੀ।
• ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੋਚ ਦਿੱਤੀ।
• ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
• ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਬਣਾਕੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ।
• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
• ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ।
• ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਰਾਜ ਇੱਕਠਾ ਕਰਕੇ “ਸਿੱਖ ਰਾਜ” ਬਣਾਇਆ।
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੂੰਝਦੀ ਹੈ।
EtherealPanjab 